فرض کنیم چند نفر از دوستان تصمیم میگیرند با هم به کوه بروند. یکی از افراد سقوط میکند و مجروح میشود یا فوت میکند.در این حالت مسئولیت همراهان در حوادث کوهنوردی چیست؟
آیا صرف اینکه این افراد با یکدیگر به کوه رفتهاند، سایر همراهان مسئولیت کیفری یا مدنی پیدا میکنند؟
پاسخ اصولی، خیر است.
صرف همراهی، دوستی، همگروه بودن یا حتی پیشنهاد رفتن به کوه، بهتنهایی برای ایجاد مسئولیت کافی نیست. در مسئولیت کیفری ناشی از حادثه غیرعمدی، قانون صراحتاً احراز تقصیر را لازم میداند. ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، تحقق جرایم غیرعمدی را منوط به احراز تقصیر کرده و بیاحتیاطی، بیمبالاتی، مسامحه، غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات را از مصادیق تقصیر دانسته است. (Nezamat)
بنابراین سؤال اصلی دادگاه نباید صرفاً این باشد که:
«چه کسانی همراه متوفی بودند؟»
بلکه باید پرسید:
«کدام شخص چه تکلیف یا وظیفهای داشته، چه رفتاری انجام داده یا ترک کرده و آیا همان رفتار در وقوع حادثه مؤثر بوده است؟»
۲. مسئولیت کیفری؛ صرف همراهی کافی نیست
در حوادث کوهنوردی ممکن است با یک جنایت غیرعمدی مواجه باشیم؛ مثلاً شخصی در اثر سقوط فوت کند.
برای انتساب مسئولیت کیفری به یکی از همراهان، صرف حضور او در محل حادثه کافی نیست.
باید دستکم این عناصر بررسی شود:
اول: آیا شخص وظیفهای داشته است؟
دوم: آیا آن وظیفه را رعایت نکرده است؟
سوم: آیا رفتار یا ترک فعل او تقصیر محسوب میشود؟
چهارم: آیا بین آن تقصیر و حادثه رابطه سببیت وجود دارد؟
این موضوع با ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی کاملاً اهمیت پیدا میکند؛ زیرا قانون، مسئولیت ناشی از جرم غیرعمدی را به احراز تقصیر گره زده است. (Nezamat)
پس اگر پنج دوست بدون تعیین سرپرست رسمی به کوه بروند و یکی از آنها به علت لغزندگی مسیر سقوط کند، صرف اینکه چهار نفر دیگر همراه او بودهاند، بهتنهایی مبنای محکومیت کیفری آنها نیست.
۳. اما اگر یکی از همراهان نقش خاصی داشته باشد چه؟
اینجا قضیه کاملاً متفاوت میشود.
فرض کنیم «الف» به دوستانش میگوید:
«من این مسیر را کاملاً میشناسم، خیالتان راحت، من شما را میبرم.»
سپس عملاً هدایت گروه را بر عهده میگیرد.
اگر این شخص در شرایطی که عرف و مقررات ایمنی اقتضا میکرد مسیر را متوقف کند، اما بدون رعایت احتیاط گروه را وارد مسیر خطرناک کند و همین رفتار در حادثه مؤثر باشد، دیگر نمیتوان او را صرفاً یک «همراه» دانست.
در اینجا باید نقش و تکلیف ایجادشده برای او بررسی شود.
مطالب تخصصی منتشرشده درباره حقوق کوهنوردی نیز میان «کوهنورد عادی» و «سرپرست» تفاوت گذاشتهاند و برای سرپرست وظایفی مانند هدایت، هماهنگی و مراقبت از اعضای گروه قائل شدهاند. (Telegram)
۴. مسئولیت سرپرست با همراه عادی فرق دارد
این قسمت به نظرم برای بحث شما خیلی مهم است.
در یک گروه کوهنوردی ممکن است یک نفر عملاً سرپرست باشد؛ حتی اگر قرارداد رسمی یا حکم کتبی نداشته باشد.
مثلاً:
مسیر را او انتخاب کرده؛
زمان حرکت را او تعیین کرده؛
افراد به تصمیمات او اعتماد کردهاند؛
تجهیزات را او بررسی کرده؛
دستور ادامه یا توقف را او داده؛
افراد گروه تحت هدایت او حرکت کردهاند.
در این شرایط، دادگاه میتواند بررسی کند که آیا او تکلیف مراقبت و هدایت داشته و آیا در انجام این وظیفه مرتکب تقصیر شده است یا خیر.
اما حتی درباره سرپرست هم نمیتوان گفت:
«چون سرپرست بوده، پس هر اتفاقی افتاد مسئول است.»
این برداشت هم صحیح نیست.
سرپرستی، مسئولیت مطلق ایجاد نمیکند.
باز هم باید تقصیر و رابطه سببیت احراز شود.
۵. قانون مسئولیت مدنی چه میگوید؟
در مسئولیت مدنی نیز ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی بسیار مهم است.
این ماده میگوید هرکس عمداً یا در نتیجه بیاحتیاطی به جان یا سلامتی دیگری لطمه بزند و موجب ضرر شود، مسئول جبران خسارت است. (Adlio)
بنابراین حتی در مسئولیت مدنی نیز قانون نگفته است:
«هر کس همراه شخص آسیبدیده بوده، مسئول خسارت است.»
بلکه محور مسئولیت، رفتار زیانبار و بیاحتیاطی است.
۶. یک مثال بسیار مهم
فرض کنیم چهار نفر دوست با هم به کوه میروند.
شخص «الف» میگوید:
«من مسیر را بلدم.»
سه نفر دیگر هم به او اعتماد میکنند.
در مسیر، هوا ناگهان بد میشود.
«الف» میداند ادامه مسیر خطرناک است، اما با وجود هشدارهای جدی و شرایط نامناسب، گروه را به مسیر خطرناک هدایت میکند.
یکی از افراد سقوط میکند و فوت میشود.
در این حالت، موضوع دیگر صرفاً «همراهی چهار دوست» نیست.
دادگاه باید بررسی کند:
آیا «الف» واقعاً هدایت گروه را بر عهده گرفته بود؟
آیا دیگران به تصمیم او اعتماد کرده بودند؟
آیا او اطلاعات کافی درباره مسیر و شرایط داشته؟
آیا خطر برای او قابل پیشبینی بوده؟
آیا وظیفهای برای توقف یا تغییر مسیر داشته؟
آیا تصمیم او در وقوع حادثه مؤثر بوده؟
اگر این موارد احراز شود، امکان مسئولیت او مطرح میشود.
۷. نقطه مقابل این مثال
حالا همان چهار نفر را تصور کنید.
هیچکس سرپرست نیست.
همه افراد بزرگسال و دارای تجربه متعارف هستند.
هر کس تجهیزات خودش را دارد.
هر کس با اطلاع از وضعیت هوا و مسیر، شخصاً تصمیم گرفته همراه گروه شود.
در مسیر، یکی از افراد بدون اطلاع دیگران از مسیر اصلی خارج میشود و در نقطهای سقوط میکند.
در این وضعیت، صرف اینکه سه نفر دیگر همراه او بودهاند، برای مسئول شناختن آنها کافی نیست.
اتفاقاً در منابع تخصصی حوزه کوهنوردی نیز بر همین تفکیک تأکید شده و برای برنامههای دوستانه و سازماننیافته، اصل بر مسئولیت خود فرد در قبال انتخاب و رفتار خودش دانسته شده است؛ البته مشروط بر اینکه شخص دیگری با تقصیر خود در حادثه دخالت نکرده باشد. (Telegram)
۸. اما یک استثنای مهم: ایجاد خطر برای دیگری
یک همراه ممکن است مسئول باشد، حتی اگر سرپرست نباشد.
مثلاً:
طناب نامناسب در اختیار همطناب قرار دهد؛
وسیلهای را که میداند خراب است در اختیار دیگری بگذارد؛
شخصی را به انجام حرکت خطرناک تحریک کند؛
با شوخی یا رفتار خطرناک موجب سقوط دیگری شود؛
سنگی را بدون رعایت اصول ایمنی رها کند و موجب سقوط یا آسیب دیگری شود.
در چنین مواردی، شخص صرفاً «همراه» نیست؛ بلکه رفتار خودش در ایجاد خطر یا وقوع حادثه نقش داشته است.
منابع تخصصی کوهنوردی نیز نمونههایی مانند سهلانگاری در حمایت، فراهم کردن شرایط سقوط سنگ، دادن ابزار خراب به همطناب و تحریک همنورد به انجام کار غیرمعقول را از رفتارهای مسئولیتزا دانستهاند. (Telegram)
۹. یک نکته بسیار مهم درباره «رابطه سببیت»
به نظرم اگر بخواهیم این موضوع را برای یک مقاله حقوقی جدی بنویسیم، رابطه سببیت باید محور اصلی مقاله باشد.
چون حتی اگر ثابت شود شخصی بیاحتیاطی کرده، باز باید پرسید:
آیا همین بیاحتیاطی در وقوع حادثه مؤثر بوده است؟
مثلاً فرض کنیم یکی از اعضای گروه در ابتدای مسیر فراموش کرده یک وسیله فرعی را همراه داشته باشد، اما چند ساعت بعد شخص دیگری به دلیل ریزش بهمن فوت میکند.
نمیتوان صرفاً با گفتن «او بیاحتیاطی کرده بود» مسئولیت کیفری او را نتیجه گرفت.
باید رابطه میان رفتار او و نتیجه حادثه بررسی شود.
این همان نقطهای است که پروندههای کوهنوردی میتوانند بسیار پیچیده شوند.
۱۰. نتیجه اولیه پژوهش
بنابراین میتوان یک قاعده کلی و قابل دفاع ارائه کرد:
در حوادث کوهنوردی، صرف همراهی با شخص حادثهدیده، موجب مسئولیت کیفری یا مدنی همراهان نمیشود؛ مسئولیت هر شخص نیازمند احراز مبنای قانونی، تقصیر یا رفتار مسئولیتزا و رابطه سببیت میان رفتار او و حادثه است.
و در مرحله بعد باید افراد را به چند دسته تقسیم کنیم:
